تهیه و تنظیم لطیف جمشیدزاده دانشجوی كارشناسی ارشد مدیریت بازرگانی
\\\" ابتدا با مثلی طنزچگونکی تشکیل یک پارادایم را بیان کرده وبعد به مباحث اصلی اشاره میکنیم \\\"در معبد گربه ای وجود داشت که هنگام مراقبه مزاحم تمرکز راهب ها می شد . استاد بزرگ دستور داد هر وقت زمان مراقبه می رسد یک نفر گربه را گرفته و به ته باغ ببرد و به درختی ببندد . و بعد از اتمام مراقبه گربه را رها کند این روال سال ها ادامه پیدا کرد و یکی از اصول کار آن مذهب شد .سال ها بعد استاد بزرگ در گذشت . گربه هم مرد! راهبان آن معبد گربه ای خریدند و به معبد آوردند تا هنگام مراقبه به درخت ببندند تا اصول مراقبه را درست به جای آورده باشند. سالها بعد استاد بزرگ دیگری رساله ای نوشت در باره \\\" اهمیت بستن گربه \\\"
پارادایم درلغت و اصطلاح گفته شده \\\" ازکلمه یونانی\\\" (پارادیگما παράδειγμα paradeigma )به معنی الگوواره یا مثالواره گرفته شده است. در تعریف اصطلاحی آن عده ای بر این باورند که پارادایم را نمی توان تعریف کرد ولی می توان آن را تشخیص داد. به عبارتدیگر می توان گفت پارادیم تعریف ناپذیر است و ما به پارادایم آگاه نیستیم بلکه به آن داناییم مثلاً حسابداری : علمی با پارادایم های گوناگون است یا علوم تربیتی موضوع و پارادایم های گوناگونی را تشریح می کند حال که شناخت پارادایم برای ما به نحوی صریح میسر نیست آیا معرفت ما به آن نوعی معرف ضمنی (knowledge tacit ) نیست ؟ به گمان معرف ما به پارادایم در حوزه حکمت عملی قراردارد ، نوعی فهم بنیادین که نه ضمنی است و نه صریح ، بلکه فرعی است مقدم به هر نوع شناخت . اینکه پارادایم نمی تواند ابزار شناخت قرار گیرد نتیجه و دستاوردی بس مهم به دنبال دارد: اعتبار و حجمیت پارادایم مهم ترین دستاورد آن است . نتیجه مهم دیگر آن افزایش روز افزون دقت پارادایم در حوزه دستاوردهای آن است . و این تا زمانی است که پارادایم دچار بحران های فراگیر نگردیده است. یعنی تا وقتی که هنوز در حوزه علم عادی قرار داریم .
پارادایم، سرمشق و الگوی مسلط و چارچوب فکری و فرهنگی است که مجموعه‌ای از الگوها و نظریه‌ها را برای یک گروه یا یک جامعه شکل داده‌اند. هر گروه یا جامعه، «واقعیات» پیرامون خود را در چارچوب الگوواره‌ای که به آن عادت کرده تحلیل و توصیف می‌کند.
الگوواره‌هایی که از زمان‌های قدیم موجود بوده‌اند از طریق آموزش محیط به افراد، برای فرد به صورت چارچوب‌هایی «بدیهی» در می‌آیند.
واژهٔ پارادایم (Paradigm) نخست در سده پانزدهم و به معنی «الگو و مدل» مورد استفاده قرار گرفت. از سال ۱۹۶۰ کلمه پارادایم به الگوی تفکر در هر رشته علمی گفته می‌شود. (ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد )
لغت‌نامه مریام-وبستر این واژه را چنین تعریف می‌کند: «یک چارچوب فلسفی و نظری از یک رشته یا مکتب علمی در کنار نظریه‌ها، قوانین، کلیات و تجربیات به دست آمده که قاعده‌مند شده‌اند».
این اصطلاح نخستین مرتبه توسط «توماس كوهنThomas Samuel Kuhn » در كتاب «ساختار انقلاب های علمی» به كار رفت و مدل جدیدی برای تبیین چگونگی رشد و توسعه علوم ارائه كرد؛ بر اساس ایدهٔ توماس کوهن، پارادایم آن چیزی است که اعضای یک جامعه علمی با هم و هر کدام به تنهایی در آن سهیم هستند. مجموعه‌ای از مفروضات، مفاهیم، ارزش‌ها و تجربیات که روشی را برای مشاهدهٔ واقعیت جامعه‌ای که در آن سهیم هستند (به ویژه در رشته‌های روشنفکرانه) ارائه می‌کند. پارادایم اصطلاح فراگیری است که همهٔ پذیرفته‌های کارگزاران یک رشته علمی را دربر می‌گیرد و چارچوبی را فراهم می‌سازد که دانشمندان برای حل مسائل علمی در آن محدوده استدلال کنند.همچنین کوهن معتقد است پارادایم یک علم تا مدت‌های مدید تغییر نمی‌کند و دانشمندان در چارچوب مفهومی آن سرگرم کار خویش هستند. اما دیر یا زود بحرانی پیش می‌آید که پارادایم را درهم می‌شکند و دگرش علمی به وجود می‌آید که پس از مدتی پارادایم جدیدی به وجود می‌آورد و دوره‌ای جدید از علم آغاز می‌شود.
کوهن تئوری جاری را پارادایم نمی‌نامد، بلکه جهان‌بینی موجود را که آن نظریه در قالب آن شکل گرفته و همه کاربردهایی که از آن حاصل شده‌است را پارادایم می‌نامد.
پارادایم، اصطلاحی است كه در فلسفه علم به كار گرفته می شود و مقصود از آن، اصولی است كه بر بینش ما نسبت به چیزها و جهان حاكم است. (ادگار مورن، درآمدی بر اندیشه پیچیده، ص 16)
علاوه بر این معنای عام (منشاء اصول و مقررات)، معنای اخص آن «سرمشق» می باشد. (آلن اف، چالمرز، چیستی علم، ترجمه سعید زیبا كلام، نشر سمت، 1379، ص 109 پاورقی)
كوهن كه در زمینه تاریخ علم تحقیق می نمود، متوجه شد كه تبیین های سنتی از علم، خواه استقراء گرا و خواه ابطال گرا، با شواهد تاریخی تطبیق نمی كند. از این رو كوشید تا درباره علم نظریه ای طرح كند كه با واقعیات تاریخی، آن گونه كه او می بیند، توافق داشته باشد.ویژگی عمده نظریه وی تأكیدی است كه بر ممیزه انقلابی پیشرفت های علمی دارد به طوری كه موافق آن، انقلاب متضمن طرد و رد یك ساختار نظری و جایگزینی آن با ساختار ناسازگار دیگری است. ویژگی دیگر این نظریه تأكید بر ممیزات جامعه شناختی جوامع علمی می باشد.
تصویر كوهن از شیوه پیشرفت یك علم را می توان به وسیله نمودار بی پایان زیر خلاصه كرد:
پیش علم ---> علم عادی ---> بحران ---> انقلاب ---> علم عادی جدید ---> بحران جدید ---> ...
فعالیت های پراكنده و گوناگونی كه قبل از تشكیل و پی ریزی یك علم صورت می گیرد، نهایتا پس از اینكه به یك پارادایم مورد پذیرش جامعه ای علمی تبدیل شد، منظم و هدفدار می گردد. پارادایم مشتمل است بر مفروضات كلی نظری و قوانین و فنون كاربرد آنها كه اعضای جامعه علمی خاصی آنها را پذیرفته و به كار می گیرند. پژوهشگران درون یك پارادایم، خواه مكانیك نیوتنی باشد، خواه علم ابصار موجی، شیمی تحلیلی باشد یا هر چیز دیگر، به امری مشغولند كه كوهن آن را علم عادی می نامد.
نهایتاً اینکه شواهد هر ایده توسط افراد الک می‌شود، البته گاهی مواقع زمان منجر به پیروزی یکی از ایده‌ها می‌گردد. کوهن در این مورد جمله‌ای را از ماکس پلانک نقل می‌کند «حقیقت جدید علمی با قانع شدن مخالفان و روشن کردن آنان غلبه نمی‌یابد، بلکه مخالفان سرانجام می‌میرند و نسل جدید نیز با ایده جدید پرورش می‌یابد» این اتفاق انقلاب علمی یا پارادایم شیفت است. (ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد )
مطابق تعریف كوهن، در هر دوره ای از تاریخ علم، یك جریان منسجم و یكپارچه كه از اصول و قوانین علمی نزدیك به هم بهره می برند، حاكم بر فضای علمی آن دوره است و هرگاه این جریان منسجم به هر دلیلی توانایی خود را در تبیین و پاسخگویی به مسائل جدید و مستحدثه علمی از دست بدهد، پارادایم دیگری كه توانسته است مدل منسجم و كاملی برای تبیین و توجیه نظام مند مسائل علمی ارائه كند، جایگزین آن خواهد شد. برای نمونه فیزیك ارسطو به لحاظ ناتوانی از درك و فهم مسائل جدید فیزیكی جای خود را به فیزیك نیوتنی داد. نكته مهم در رویكرد پارادایمی به علوم، خاصیت غیر انباشتگی علم است كه نشان می دهد كه در هر پارادایم صرفا یك سری قضایای علمی مرتبط با هم هستند كه به صورت یك الگوی تبیین مورد استفاده دانشمندان قرار می گیرد و در پارادایم بعدی همه چیز دوباره از صفر شروع می شود و ملاك قدرت و ضعف یك جریان و نظریه علمی صرفا توان توجیه مسائل و پدیده های علمی است. (تقی آزاد ارمكی، روشنفكری ایران در رویكرد پارادایمی، نشریه ایران، 1/8/81)
اصطلاح پارادایم در حوزه های مختلفی از علوم درجهت تحلیل واقعیت ها به كار گرفته شده است و حتی عده ای با ارائه تفسیر متفاوتی از پارادایم، حضور همزمان چند پارادایم موازی را در یك دوره تاریخی ممكن دانسته اند، به عنوان نمونه در حوزه سیاسی، دو پارادایم «برخورد تمدنها» توسط هانتینگتون و «گفت و گوی تمدنها» توسط آقای خاتمی از دو دیدگاه، متفاوت در صدد تبیین علل پیدایش، رشد و بالندگی و انحطاط تمدنها می باشند. (رضا اسماعیلی، پارادایم گفت و گوی فرهنگ ها، روزنامه همشهری، 14/6/81)
پارادایم ها براساس این که تمرکزشان روی چیست، به تئوری های خرد و کلان تقسیم می شوند.تئوری های کلان: این تئوری ها به بخش های بزرگ جامعه توجه دارد، مثل مارکسیسم.تئوری های خرد: به روابط بین افراد و آنچه که بین افراد می گذرد، می پردازد. مانند نظریه کنش متقابل.
در تاریخ علوم طبیعی برخی از الگوهای تبیینی(پارادایم) عمده عبارتند از : مکانیک نیوتن، نسبی گرایی انیشتین، نظریه تکاملی داروین و نظریه خورشید مرکزی حرکت فلکی کوپرنیک.
از پارادایم های عمده در علوم اجتماعی می توان از اثبات گرایی اولیه اگوست کنت، داروینیسم اجتماعی، الگوی تبیینی کشمکش، کنش متقابل نمادین، روش شناسی مردمی و ... .
پارادایم های موجود از نظر ریتزر: ریتزر بیان می کند جامعه شناسی علمی چند پارادایمی است.
1-پارادایم واقعیت جتماعی
2-پارادایم تعریف اجتماعی
3-پارادایم رفتار اجتماعی
ریتزر ادعا می کند که ما باید دست به یک تلفیق پارادایمی بزنیم چون هر پارادایمی یک سطح را بررسی می کند.
ودر آخر اینکه درباره خصوصیات پارادایم ها میتوان گفت:
1 - پارادایم ها متغیرند درحالی كه باثبات جلوه می كنند. (فلج پارادایم)
2 - با تغییر پارادایم ها همه به وضعیت صفر بازخواهند گشت (قانون برگشت به صفر).
3 - معمولاً پارادایم های جدید را افراد جدید می آورند.
4 - پیشتازی در پذیرش پارادایم جدید به شجاعت، اعتماد به نفس و آینده نگری نیازمند است.
منابع :
1- آلن اف، چالمرز، چیستی علم، ترجمه سعید زیبا كلام، نشر سمت، 1379، ص 109 پاورقی)
2-تقی آزاد ارمكی، روشنفكری ایران در رویكرد پارادایمی، نشریه ایران، 1/8/81)
3- رضا اسماعیلی، پارادایم گفت و گوی فرهنگ ها، روزنامه همشهری، 14/6/81)
4- وب سایت ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد مطلب مربوط به\\\" الگوواره \\\"ویرایش ‏۱۰ نوامبر ۲۰۱۳ .
5- وب سایت ویکی‌پدیا، دانشنامهٔ آزاد مطلب مربوط به \\\"توماس کوهن\\\" ویرایش ‏۴ نوامبر ۲۰۱۳.
6-وب سایت غفور شیخی مطلب مربوط به پارادایم آبان 88.
7- وب سایت \\\"تحقیق پژوهش رویکرد\\\" هادی احمدی 1389.