بخش چهاردهمدانش نامۀ جنگندۀ F-14 TOMCAT
سیستم های شناسایی و رهگیری جنگنده شکاری اف-14 تامکت
جنگنده‏های F-14A، به دو سامانهء بسیار پرقدرت برای رهگیری مجهز شده بودند؛ یکی از اینها رادار بسیار پرقدرت با قدرت شناسایی حدود 240 کیلومتر و برد رهگیری دقیق 160 کیلومتر؛ دیگر سامانه، سیستم حساس به حرارت یا گازهای داغ خروجی از موتور میباشد، که متاسفانه در نمونه‏های فروخته شده به ایران قرار بود با نمونهء بهتری جایگزین گردند که به دلیل وقوع انقلاب، هیچ سامانهء رهگیری مادون قرمزی بر روی تامکتهای ایران نصب نگردید. مشابه سامانهء حساس به حرارت، سالها بعد، و با قدرت ضعیفتر، بر روی میگهای29 و 31 اتحاد شوروی به کار گرفته شد.


حسگر IRST یا Infra-Red Search and Track
در طول مدت تولید F-14A، به دلیل کیفیت بالای طراحی و قطعات به کارفته، تغییراتی بسیار جزئی روی خط تولید آن انجام گرفت؛ تغییراتی که بعدها، بر روی هواپیماهای تولید قبل نیز اعمال شدند. یکی از این تغییرات که به سال 1972 بر روی F-14A اعمال شد، نصب حسگرهای مادون قرمز AN/ALR-23 در زیر دماغهء آنها بود. این حسگر را میشد به رادار بسیار پرقدرت AN/AWG-9 ساخت هیوز وابسته نمود یا اینکه به طور مستقل به منظور کاوش دقیق مناطقی که در آن هنگام به وسیلهء رادار کاوش نمیشدند، به کار برد.

یکی از برترین رهگیریهایی که میتواند پاشنهء آشیل جنگنده - بمب افکنهای استیلت (رادارگریز) نظیر F-117 یا F/A-22 باشد، استفادهء جنگندهء رهگیر از سیستم IRST است. به وسیلهء این سامانهء رهگیری، جنگندهء استیلت، قادر به دانستن اینکه در حال رهگیری است نمیشود، سپس جنگندهء رهگیری کننده، میتواند با موشکهای یکپارچه شده با این سیستم، اقدام به شلیک موشک گرمایاب و سرنگونی جنگندهء رادار گریز دشمن نماید.


IRST چه زمان به کار می‏رود؟
سیستم جستجو و ردگیری مادون قرمز بسیار پیشرفتهء IRST، به ویژه برای کشف موشکهای دوربرد کروز یا زمین به زمین مجهز به موتور راکتی، و هدفهای با پسسوز روشن و ارتفاع بالا (نظیر میگهای25 و 31 و هواپیماهای جاسوسی SR-71)، یا در مواقعی که به کارگیری رادار از نظر تاکتیکی، غیرعقلانی باشد و باعث شناسایی F-14 توسط دشمن گردد، یا به دلیل وجود اقدامات الکترونیکی (ECM) سنگین، ناممکن گردد، بسیار مفید است.

ردگیری زاویهای با IRST، بسیار بسیار دقیقتر از رادار انجام میشود، این موضوع، بارها در طول جنگ و تمرینات مختلف نیروی دریایی ایالات متحده ثابت شده است. با استفاده از این سامانه، ارتفاع هدف نسبت به تامکت، سمت هدف نسبت به تامکت و سرعت نزدیک شدن هدف به تامکت را بسیار بهتر و دقیق‏تر از رادار میتوان بدست آورد.

دقت فوق العادهء سیستم IRST تعبیه شده در F-14A، آن قدر بالاست که امکان شلیک موشکهایی نظیر AIM-9P2 یا R550 را فراهم میآورد. (بنا بر برخی گزارشات، تامکتهای ایران، قادر به شلیک موشکهای ماترا R550 و ویمپل R-73 میباشند)



TCS: مجموعهء دوربین تلویزیونی بسیار پیشرفته (Television Camera Set)
این مجموعه، یک دوربین تلویزیونی بسیار پیشرفته و دقیق به کار رفته در F-14 میباشد. واحد TCS یک سنجشگر پیشرفتهء الکترواپتیکالی و در واقع تلکسوپی بسیار دوربرد برای خلبان تامکت است که وی را قادر میسازد تا یک هدف پرندهء دشمن (به ویژه هواپیماهای رادارگریز نظیر F-117 یا F/A-22) را به طور زود هنگام و به صورت چشمی، یافته و شناسایی نماید.



این سیستم از طریق یک سیستم تلویزیونی مداربستهء یکپارچه شده، عمل مینماید. در مجموعهء TCS، دو دوربین پرقدرت جداگانه برای دو حالت مختلف، مورد استفاده قرار میگیرد: دوربین زاویه باز (Wide Angle) برای کسب هدف هوایی، و دوربین بزرگنمایی (Close Up) برای شناسایی دقیق هدف.




مجموعهء TCS به طور معمول وابسته به رادار پرقدرت AWG-9 بوده و با آن هماهنگ است؛ یعنی هر دو در هر زمان به یک سو متوجه میشوند و به طور خودکار روی نخستین هدف هوایی کسب شده، قفل میکند. افسر رهگیری کابین عقب (RIO)، همچنین میتواند به طور دستی، کنترل واحد را در حالت شناسایی هدف در اختیار بگیرد و سمت توجه عدسیهای را با یک جویاستیک، تغییر دهد و تصویر بدست آمده توسط TCS را میتواند روی صفحهء رادار مشاهده نماید.




رادارهای AWG-9 و APG-71
سامانه‏های AN/AWG-9 و AN/APG-71، رادارهایی چندحالته محسوب می‏شوند که توسط کارخانجات هواپیماسازی هیوز (Hughes Aircraft) جهت شکاری - رهگیرهای اف14 نیروی دریایی ایالات متحده و همچنین نیروی هوایی شاهنشاهی ایران طراحی و ساخته شدند.

این رادارها، در فركانس X (حدود 7 تا 12.5 گیگاهرتز) كار میكردند و از نوع پالس - داپلر بودند. این رادارها به نحوی طراحی شده بودند كه قادر باشند تا 24 تهدید هوایی را در فواصل بسیار دور تشخیص داده و ثبت نمایند؛ سپس حداكثر بر روی 6 هدف قفل كرده و در یك زمان، وضعیت پروازی تمامی اهداف را زیرنظر داشته باشند. (Track While Scan)


این عملیات، تنها به وسیلهء موشكهای قابل انجام بود كه درونشان یك جستجوگر فعال نصب گردیده شده بود. (نظیر موشك اسپارو)؛ بنابراین كاركرد رادار جهت استفاده از موشكهای بسیار دوربرد و گران‏قیمت فونیكس، بهینه‏سازی شده بود. این عملكرد ویژه، منحصرن جهت سرنگونی بمب‏افكنهای سنگین توسط تامكت تعبیه گردیده بود. هرچند این كاركرد تامكت، هیچگاه جامهء عمل به خود نگرفت و این جنگنده تنها به خدمت نیروی دریایی ایالات متحده درآمد. تامكت به ندرت بیش از یك یا دو موشك فونیكس را بارگذاری كرد، هرچند در صورت لزوم قادر به بارگذاری كامل موشكهای فونیكس بود.

هر دو سیستم رادار AWG-9 و APG-71 توسط كارخانجات هواپیماسازی هیوز طراحی و ساخته شدند، این كمپانی، امروزه تحت مالكیت شركت Raytheon درآمده است.


AN/AWG-9
سامانهء AWG-9 در اواخر دههء 1960 جهت نصب بر روی شكاری F-111B طراحی و ساخته گردید، اما با لغو پرژوهء ساخت F-111B توسط نیروی دریایی، این سامانه به جنگندهء F-14A منتقل گردید. این سیستم رادار، به یك فرستندهء بسیار پرقدرت مجهز است تا تاكنون در هیچ جنگنده‏ای نصب نشده است، و بدین جهت تامكت قادر میشود به راحتی اهداف پرنده را فاصلهء 100 مایلی (160 كیلومتری) تشخیص دهد. پردازشگر آنالوگ بسیار پیشرفتهء AWG-9، تأثیرات داپلر منعكس شده را تحلیل كرده تا بتواند شتاب و جهت حركت هدف مورد نظر را به طور دقیق تشخیص دهد. این قابلیت فوق‏العاده، به تامكت امكان می‏دهد تا اهداف ثابت روی زمین یا اهداف نزدیك سطح دریا كه به واسطهء نزدیك بودن به سطح دریا، شناسایی آنها با اغتشاش همراه است، و همچنین اهداف بسیار كوچك یا اهداف پرندهء بسیار كم‏ارتفاع را به طور دقیق شناسایی نماید.



سیستم رهگیری به هنگام جستجو (Track While Scan)، چگونه كار میكند؟
قابلیت رهگیری به هنگام جستجوی تعبیه شده در AWG-9، به وسیلهء پردازشگر 8 بیتی Intel 8080 فراهم می‏گردد. این پردازشگر، به نحوی طراحی شده است تا كدهای برنامه‏ریزی شدهء اسمبلی 8 بیتی را اجرا نماید.

به طور معمول، یك جنگندهء شكاری، اهداف خود را به هنگام كاركرد رادار در حالت پالس (Pulse mode) پیدا میكند و یك نمود گرافیكی از هدف یافت شده را بر روی صفحهء رادار آشكار میسازد. سپس خلبان جنگنده، كلید وضعیت كاركرد رادار را به حالت كنترل آتش رادار (fire-control radar)، تغییر وضعیت می‏دهد كه اساس كار آن بر پایهء پیوستگی امواج دریافتی توسط رادار میباشد. (continuous-wave radar) این امر به رادار امكان شلیك موشكهای نیمه‏فعال راداری نظیر اسپارو را می‏دهد. نقص عمدهء این روش آن است كه جنگندهء شلیك كنندهء موشك، هم‏زمان تنها به یك هدف می‏تواند شلیك نماید؛ ضمن اینكه جنگندهء مقابل كه در مسیر موشك قفل شده قرار گرفته است، از طریق سیستم گیرندهء اخطار راداری (radar warning receiver) از خطر آگاه میشود.

روش رهگیری به هنگام جستجو (TWS) از یك ریزپردازنده (Intel 8080) جهت محاسبهء اطلاعات كسب شده به هنگام جستجوی هدف در حال پالس بهره می‏برد. موشك AIM-54 از این اطلاعات پردازش شده استفاده می‏كند و به هنگامی كه هدف مورد نظر، در محدودهء هدف‏یابی فعال رادار درونی موشك فونیكس قرار می‏گیرد، موشك از سیستم ردگیری رادار درونی خود بهرهمند میشود؛ در ضمن اینكه این اتفاقات رخ میدهند، رادار AWG-9 به عمل جستجوی سایر اهداف ادامه میدهد. هنگامی كه خلبان هواپیمای هدف، از خطر حمله آگاه میشود، از حضور و موقعیت مكانی جنگندهء شلیك كننده كه اف14 می‏باشد، هیچگاه آگاه نمی‏شود.


كاربران رادار AWG-9
كمپانی هیوز، تا قبل از سال 1978، تعداد زیادی از رادار AWG-9 را به همراه قطعات یدكی كافی جهت نگهداری 600 جنگندهء F-14A/B نیروی دریایی ایالات متحده و 78 فروند جنگندهء نیروی هوایی شاهنشاهی ایران آماده و تحویل نمود. تمامی سیستم‏های تحویل شدهء مربوط به شكاری تامكت در نیروی دریایی ایالات متحده، از خدمت خارج شده‏اند؛ وضعیت سیستم‏های موجود در ایران نیز نامعلوم است، اما اعتقاد بر این است كه تعداد انگشتشماری از تامكتهای ایران هنوز در خدمت قرار دارند.


AN/APG-71
سامانهء APG-71، نمونه‏ای بهسازی شده از رادار AWG-9 در دههء 1980 می‏باشد كه جهت نصب بر روی جنگندههای F-14D طراحی و ساخته شده است. این رادار، از تكنولوژی و برخی از قطعات عمومی طراحی شده جهت رادار APG-70 كه در جنگندهء F-15E به كار گرفته شده است، بهره میبرد. این رادار، به واسطهء بهره‏گیری از تكنولوژی دیجیتال، دارای سرعت پردازش بسیار بهتری می‏باشد، تغییر حالت كاری راداری بسیار انعطاف‏پذیر است، پارازیت و اغتشاش را به خوبی رد می‏كند، و برد كشف بیشتر نیز دارد.

سیستم رادار APG-71 دارای ویژگی حداقل پرتوافكنی جانبی میباشد. كاهش پرتوهای ساطع شدهء جانبی به وسیلهء یك كانال محفاظتی تعبیه شده و همچنین سیستم جستجوی زاویه‏ای تك‏پالس، همگی باعث شده‏اند رادار در برابر پخش پارازیت و اغتشاشات الكترونیكی دشمن بسیار مقاوم باشد.

سیستم رادار APG-71 دارای بردی فوق‏العاده برابر 460 مایل (740 كیلومتر) می‏باشد، اما با توجه به محدودیت ساخت اندازهء آنتن، این برد تنها به 230 مایل (370 كیلومتر) محدود گشته است. استفاده از داده‏های شبكه‏ای (datalinked data) اجازه می‏دهد دو یا چند جنگندهء F-14D از حداكثر برد كشف و شناسایی خود بهره بگیرند.

پیش از بازنشستگی جنگنده‏های اف-14، كمپانی هیوز تعداد كافی از رادار APG-71 را به همراه قطعات یدكی آن جهت نگهداری تعداد 55 فروند جنگندهء F-14D تحویل نیروی دریایی ایالات متحده داده بود. جنگندهء اف-14 تامكت، علارغم دارا بودن قوی‏ترین رادار تاریخ جنگنده‏های جهان، به تاریخ 22 سپتامبر 2006 از خدمت در نیروی دریایی ایالات متحده خارج شد و آخرین پرواز تامكت، به تاریخ 4 اكتبر سال 2006 انجام گرفت. آخرین یگان به كار گیرندهء تامكتها در نیروی دریایی ایالات متحده، اسكادران VF-31 بود.