بخش نخست / سوابق تاریخی مناقشات مرزی ایران و عراق

حدود مرزهای ایران را از زمانی كه آریایی‌ها در آن مستقر شدند و دولت ماد و بعد از آن امپراطوری‌های بزرگ هخامنشی، اشكانی و ساسانی را به­وجود آوردند، در كتاب­های مختلفی شرح داده شده ­است، اما اختلافات مرزی ایران و عراق به اختلاف­های تاریخی و طولانی بین دو قوم ماد و آشور در عصر باستان و بعدها بین دو فرهنگ و دو ملت عرب و عجم، هم­چنین به تحولات سیاسی، اجتماعی و نظامی در سطوح ملی، منطقه­ای و بین­المللی در مقاطع زمانی مختلف تاکنون باز می­گردد.
اختلاف مرزی ایران و عراق
نویسنده :  مرتضی اشرافی
 
حدود مرزهای ایران را از زمانی كه آریایی‌ها در آن مستقر شدند و دولت ماد و بعد از آن امپراطوری‌های بزرگ هخامنشی، اشكانی و ساسانی را به­وجود آوردند، در كتاب­های مختلفی شرح داده شده ­است، اما اختلافات مرزی ایران و عراق به اختلاف­های تاریخی و طولانی بین دو قوم ماد و آشور در عصر باستان و بعدها بین دو فرهنگ و دو ملت عرب و عجم، هم­چنین به تحولات سیاسی، اجتماعی و نظامی در سطوح ملی، منطقه­ای و بین­المللی در مقاطع زمانی مختلف تاکنون باز می­گردد.
 
 
سوابق تاریخی اولیه
 
به شهادت تاریخ، پیشینه­ ی اختلافات بین ایران و عراق به عصر باستان و اختلاف و تنش بین مادها و آشوری­ها باز می­گردد. در زمان اشکانیان و پارت­ها نیز، اکثر سرزمین­های از دست رفته در غرب ایران که به تصرف اسکندر درآمده بود، به سرزمین ایران آن زمان پیوست. پادشاهان اشکانی تا سال ­116م زمان حمله­ی روم، بر بین­النهرین، تیسفون و سلوکیه حکمرانی داشتند؛ حتی فرهاد سوم، پادشاه اشکانی، در سال 64­ق­.م بابل را پایتخت دوم اشکانیان قرار داد. در عصر ساسانیان، رقابت دو امپراطوری ایران و روم بر سر سرزمین­های غرب آسیا شدت یافت. سرانجام شاپور اول، پادشاه ساسانی، در سال 260­م رومیان را شکست داد و به­دنبال این پیروزی، بار دیگر قلمرو ایران به تمام سرزمین­های غرب آسیا گسترش یافت.[1]
 
 
دوره­ ی بعد از اسلام
 
با ظهور اسلام، در دوره ­ی خلیفه­ ی دوم، اعراب مسلمان به ایران حمله­ كرده و با شکست ارتش ایران و انقراض سلسله ­ی ساسانی، به سمت آسیای مرکزی پیش رفتند. با شهادت حضرت علی­(ع) در سال 41­­ق، امویان قدرت خود را از شام­ (سوریه فعلی) به سراسر دنیای اسلام آن زمان گسترش دادند و حدود یک قرن­(136-41­ق) بر آن حکم راندند. بعد از امویان، عباسیان مرکز خلافت را از دمشق ­(شام) به بغداد که کاملا تحت نفوذ و سلطه­ ی ایرانیان قرار داشت، انتقال دادند.
با مرگ هارون­­الرشید اختلاف بر سر خلافت بین دو پسرش، امین و مأمون، بالا گرفت. مأمون به کمک ایرانیان، به بغداد لشکر کشید و با شکست امین و به دست گرفتن خلافت، پایتخت را از بغداد به مرو انتقال داد. در زمان سلطنت سلجوقیان نیز طغرل پس از تصرف بغداد اجازه داد که خلیفه به­صورت دست­نشانده بر خلافت باقی بماند و خلیفه نیز در عوض او را شاه شرق لقب داد. سلجوقیان که به امور مملکت­داری آشنایی چندانی نداشتند، متوسل به دانشمندان ایرانی شدند تا حکومت خود را قوام و دوام بخشند. این­امر موجب قدرت­گیری مجدد ایرانیان در امور خلافت و نیز زمینه­ساز تجدید حیات علمی و ادبی ایران و عراق گردید. این وضع کم و بیش تا انقراض حکومت سلجوقی و حمله­ ی مغول و پس از آن حمله­ ی تاتارها و تیمور لنگ از اتابکان سمرقند ادامه داشت. تیمور در سال 1401­م با اشغال بغداد، مردم آن دیار را قتل عام کرد و تمام آثار و ابنیه­­ ی اسلامی را به همراه صدها شهر به ویرانه تبدیل کرد.[2]
 
 
دوره ی صفویه و قاجاریه
 
از قرن شانزدهم­ میلادی، با ظهور دو قدرت و امپراطوری عثمانی و صفوی در جهان اسلام با دو مذهب متعارض، اولی از اهل تسنن و دومی شیعی مذهب، عراق بار دیگر به صحنه­ ی اختلاف تبدیل شد. هنگامی­كه شاه­اسماعیل در سال 1501­م، حكومت صفوی را پایه‌گذاری كرد، مرزهای غربی ایران را حدود رودخانه­ ی فرات در مركز عراق كنونی قرارداد. علت این مرزبندی مشتركات مذهبی و فرهنگی مردم ساكن در این منطقه با سایر نقاط ایران بود، كه به دلیل حضور حكومت­های ایرانی در قبل از اسلام در این مناطق وجود داشت. علی­رغم شكست سنگینی كه شاه­اسماعیل در سال ­1514­م از سلطان­ سلیم در جنگ چالدران خورد. این مرزبندی ادامه داشت و ساكنان  این مناطق رابطه­ ی محكمی با دولت مركزی ایران داشتند. هم­زمان با جانشینی فرزند یازده­­ساله­ ی شاه­اسماعیل، شاه­طهماسب تا زمان حكومت شاه­عباس ­اول، دولت عثمانی با استفاده از برخی اختلافات داخلی ایران قصد تصرف قسمت‌های غربی کشورمان را داشت که عراق نیز جزئی از آن بود. بنابراین به ایران حمله كرد ولی از این یورش­ها ناكام ماند و این جنگ‌ها به نفع ایران تمام شد.
در سال ­1628­م شاه­ صفی حاكم ایران شد. بی‌لیاقتی و بی‌تدبیری او باعث شد اوضاع كشور به هم ریزد و همسایگان هم از این شرایط سوء­‌استفاده كنند. هندی‌ها به قندهار، ازبك­ها به خراسان و عثمانی‌ها به ایالت­های غربی ایران یعنی ارمنستان، گرجستان و منطقه­ ی عراق کنونی، حمله کردند. ثمره ­ی جنگ­های ایران و عثمانی عهد­نامه­ ی صلحی بود كه بین شاه­صفی­الدین ­و­ سلطان ­مراد ­عثمانی ­بسته­ شد و به عهدنامه ی­ ذهاب معروف است. با توجه به عهدنامه­ ی ­ذهاب، قسمتی از منطقه­­ ی غربی بین رودخانه­های دجله و فرات از ایران جدا شد، اما طرفین به یک توافق کلی نیز رسیدند تا در آتش­بسی تقریبا طولانی، در مرزهای مشترک به­سر برند، این شرایط تقریبا 94 سال طول كشید. بار دیگر در سال ­1724­م اختلاف­های داخلی در ایران اوج گرفت و باعث شد علاوه­بر بخش­هایی از شرق و شمال كشور مرز غربی ایران نیز به قدری تغییر كند كه همدان و كرمانشاه نیز به عثمانی‌ها واگذار شود. این تغییرات تا زمان روی کار آمدن نادرشاه افشار ادامه داشت تا این­که نادرشاه برای بازپس­گیری نقاط تحت تصرف بیگانگان از خاک ایران وارد میدان کار و زار گردید. در این میان جنگ نادرشاه با عثمانی­ها از سخت­ترین و طولانی­ترین جنگ­های این دوره بود. تركان ­عثمانی هم پس از بیست­ سال جنگ با سردار نامدار ایران، نادرشاه­ افشار در سال ­1735­م، با قبول شكست سنگین، تمام سرزمین­های اشغال شده را به ایران برگردانند. نادر در نوبت­ دوم جنگ با عثمانی‌ها بدون كوچك­ترین مقاومتی از سوی آن­ها به بغداد رسید. دستاورد دیگر این لشكركشی نیز فتح شهرهای سامراء، نجف، كربلا و كركوك به دست نادرشاه بود. نادرشاه در سال ­1746­م قرارداد صلحی را با دولت عثمانی امضاء كرد و علاوه­بر این­كه دستاوردهای خود را حفظ كرد به اختلافات ایران و عثمانی برای مدتی پایان داد.
به­طورکلی در مدت زمان حدود چهارصد­سال حاصل اختلاف دو امپراطوری ایران و عثمانی تا پایان جنگ ­جهانی­ دوم، در دوره­های مختلف صفویه و قاجاریه و...، بیش از 18 معاهده­ ی صلح و چندین پروتکل مرزی بود. از مهم­ترین این معاهده­­ها می­توان به شرح زیر نام برد:
1. قرارداد ­1639­م مابین دولت­های صفوی و عثمانی که مرز دو کشور را به­طور مبهم و نامشخص تعیین کرده­ بود.
2. معاهده­ ی ­1746­­م بین نادر­شاه و سلطان ­عثمانی ­که همان ­ابهامات قرارداد دولت صفوی و عثمانی را داشت.
3. پیمان صلح ارزرم که متعاقب جنگ­های دو ساله­ ی ­1823-1821­م به امضاء رسید و شرایط قرارداد ­1746­م را مورد تأیید قرار داد و نتوانست نقطه­ی پایانی بر اختلاف مرزی دو کشور باشد.
4. پیمان مهم ارزرم که در سال 1847­م با میانجی­گری بریتانیا بین ایران و عثمانی منعقد و مقرر گردید که کمیسیونی مرکب از نمایندگان طرفین، کار تعیین دقیق خطوط  مرزی را به عهده گیرد.
5. پروتکل 21­دسامبر­1911­م تهران و پروتکل 1913­م قسطنطنیه که موجب آن کمیسیون تحدید حدود متشکل از نمایندگان ایران - عثمانی، روسیه و انگلستان، کار تعیین مرزها و تنظیم صورت­جلسات را به عهده گرفت.[3]
 
 
دوره ی پهلوی و استقلال عراق
 
اختلافات ایران با همسایه­ی غربی خود تا سال 1913­م ادامه داشت و ایران مجبور شد در سال­های 1437­م تا 1913­م در بیش از 25 جنگ به مقابله با تجاوز دشمنان خود در مرزهای غربی پاسخ دهد.
 آخرین وضعیت مرزهای آبی و خاکی را که دولت عراق وارث آن شد، به­ وسیله­ ی پروتکل 1913­م استامبول و کمیسیون تحدید حدود 1914­م تعیین شده است. براساس پروتکل مزبور که با دخالت دو دولت روسیه و انگلستان به ایران تحمیل شد، شط­العرب و تمام جزایر آن­، تحت حاکمیت دولت عثمانی قرار گرفت؛ بنابراین با توجه به تحمیلی بودن پروتکل 1913م و عدم توجه به حقوق ایران در اروندرود، از همان ابتدای تأسیس دولت عراق، ایران خواستار حل و فصل مناقشات مرزی و به رسمیت شناخته ­شدن حقوق مسلم خود بر شط­العرب و تعیین خط تالوگ به­عنوان خط مرز آبی دو کشور شد. انگلستان که در هر دو کشور دارای نفوذ بود و اختلافات رو به تزاید ایران و عراق را خطری برای امنیت منافع خود می­دید، حل­و­فصل اختلافات دو کشور را پیش­گرفت[4] که در نتیجه­ ی اقدامات انگلیس، دولت وقت ایران استقلال کشور عراق را به رسمیت شناخت. اما دولت­های انگلستان و عراق، بر خلاف وعده­های خود هیچ­گونه اقدامی در جهت تأمین خواسته­های ایران انجام ندادند. دولت ایران پس از قریب به دو سال صبر و انتظار، برای جبران اشتباه خود، در آذر­ماه ­1310­ش طی یادداشتی به دولت عراق قرارداد 1914م بین دو کشور را فاقد اعتبار دانست و آن­را یک­طرفه لغو کرد. در پی این اقدام ایران، برخوردهای شدیدی بین نیروهای مرزی دو کشور رخ داد و روابط دیپلماتیک ایران و عراق به­شدت تیره شد.[5] در این میان دولت انگلستان پیشنهاد کرد که خط تالوگ، فقط در مقابل آبادان­ به مورد اجرا گذاشته شود. دولت ایران به این سیاست توأم با فشار تن داد و در تاریخ سیزدهم­ تیر­ماه 1316ش عهدنامه­ ی مرزی جدیدی با عراق امضاء کرد که بر اساس آن، نه­تنها حقوق مسلم ایران در اروندرود نادیده گرفته شد، بلکه تحدید حدود 1914م که بر اساس آن قسمتی از اراضی ایران به دولت عثمانی و سپس به دولت عراق واگذار می­شد، به تأیید ایران رسید.[6]
چهار روز بعد از امضای قرارداد چهارم ژوییه ­ی ­1937­م ایران و عراق، دولت انگلستان پیمان سعدآباد را به امضای چهار دولت ایران، عراق، ترکیه و افغانستان رسانید.[7]
با­ به قدرت رسیدن عبدالکریم قاسم در عراق­، روابط عراق با ایران وخیم­تر شد.[8] دولت جدید عراق نیز نه­تنها گامی در جهت تسهیل اجرای عهدنامه­ ی مرزی و تأمین حقوق ایران بر نداشت، بلکه اقداماتی را برای محدود ­کردن فعالیت ایران در اروندرود پیش گرفت.[9] اعتراض دولت ایران در این مورد به جایی نرسید و دولت عراق ضمن پافشاری بر نظرات خود، از حرکت کشتی­ها جلوگیری کرد.[10]
با سقوط حكومت عبدالكریم قاسم در 19بهمن1341 و به قدرت رسیدن رژیم‌های میانه‌رو عبدالسلام عارف و عبدالرحمن عارف، تا حدی از تنش موجود در روابط دو كشور ایران و عراق كاسته شد، اما اختلافات دو كشور در حوزه‌های پیشین همچنان پابرجا باقی ماند.[11]
با حاكم ­شدن رژیم بعث در عراق،‌ دوره‌ی دیگری از تیرگی روابط میان دو كشور آغاز گردید.[12]روابط دو كشور در شرایطی وارد بحران جدیدی شد كه حسن­البكر رئیس رژیم كودتائی عراق ادعای حاكمیت مطلق عراق بر اروند‌ رود را مطرح كرد­، در این زمان با اعلام رسمی لغو قرارداد 1937­م از سوی ایران، نیروهای نظامی دو کشور در مرزها به حالت آماده­باش در­آمدند، دولت عراق دو روز پس از لغو قرارداد از سوی ایران به شورای امنیت سازمان ­ملل شکایت کرد و در عملی انتقام­جویانه، هزاران نفر از ایرانیان مقیم آن کشور را اخراج و نیروهای نظامی آن کشور تحرکاتی را در مرزهای ایران انجام دادند. در پی این تحرکات، در آذر­­1350 درگیری­های مرزی بین طرفین درگرفت. متعاقب آن، دولت عراق برای بار دوم به شورای امنیت سازمان ملل شکایت برد و نشست فوری شورا را خواستار شد. در پی تقاضای عراق، شورای امنیت تشکیل جلسه داد و قطعنامه ­ی شماره­ ی 348 را در هفتم خرداد سال 1353­ش صادر کرد.[13]
برای اجرای این قطعنامه، وزرای خارجه­ ی ایران و عراق در شهریور 1353­ش مذاکراتی را در استانبول ترکیه آغاز کردند. سرانجام دو کشور در ششم مارس 1975­م با میانجی­گری هواری ­بومدین، رهبر فقید الجزایر، و طی ملاقات شاه با صدام­حسین، معاون وقت رئیس­ جمهوری عراق در جریان کنفرانس سران اوپک، بیانیه­ای را امضاء کردند که به بیانیه­ ی الجزایر معروف شد. بر اساس بیانیه، ظاهرا کلیه ی اختلافات فی­مابین حل و فصل گردید و دولت عراق پس از سال­ها حقوق ایران را در اروندرود به رسمیت شناخت.
 
 
دوران بعد از انقلاب اسلامی ایران
 
هرچند انعقاد قرارداد 1975م الجزایر، ظاهرا باعث پایان اختلافات مرزی و روابطی نسبتا بهتر شد، اما این آرامش نسبی در روابط بین دو كشور با وقوع انقلاب اسلامی در ایران پایان یافت. زیرا عراق به­موجب بیانیه­ ی الجزایر و با پذیرش خط تالوگ به­عنوان خط مرزی دو كشور، عملا حاكمیت ایران را بر اروندرود پذیرفته بود، اما به دلیل عدم رضایتی كه از این قرارداد داشت، به­دنبال موقعیتی مناسب می‌گشت تا ضربه‌ی نهایی خود را به ایران وارد سازد.[14]
رژیم بعثی به سركردگی صدام حسین، پس از بمب‌گذاری در تأسیسات نفتی ایران و شركت در یك رشته اقدامات تخریبی علیه ایران به بهانه­ ی بازپس‌گیری جزایر سه­گانه (به نیابت از امارات متحده عربی)، حملات تبلیغاتی خود را متوجه ایران كرد. سرانجام وزارت امورخارجه ­ی عراق در 26/6/1359 طی یادداشتی قرارداد 1975­م الجزایر را لغو و صدام با ادعای حاكمیت مطلق عراق بر شط‌العرب، آن­را در برابر دوربین‌های تلویزیونی پاره كرد و در 31 شهریور 1359 با حملات هوایی و زمینی ارتش بعث به خاك ایران جنگ تحمیلی 8 ساله علیه جمهوری اسلامی را آغاز كرد.
اگرچه به ظاهر موضوع اختلافات مرزی به­عنوان دلیل اصلی تجاوز عراق به خاك ایران محسوب می‌گردد اما در واقع تجاوز عراق نتیجه­ ی نارضایتی امریكا و اتحاد­ جماهیر ­شوروی از انقلاب اسلامی ایران و نگرانی از گسترش آن به منطقه و حمایت از منافع دولت‌های محافظه‌كار عربی نیز بود.[15]
با این حال پس از استقامت و ایستادگی مردم ایران در 23 مرداد 1369، صدام­ با ارسال نامه‌ای خطاب به حجت‌الاسلام هاشمی رفسنجانی، رئیس­جمهوری وقت ایران، تمام شرایط ایران را برای برقراری صلح میان دو كشور را پذیرفت.[16] بدین­ ترتیب صدام­ برای صلح با ­ایران به پذیرش معاهده‌ای تن­ داد كه زمانی با لغو آن جنگ علیه جمهوری اسلامی ایران را آغاز كرده بود.
با فروکش کردن جنگ تحمیلی تا زمان فروپاشی رژیم بعث عراق و سقوط صدام روابط ایران و عراق هم­چنان تیره ماند. در این مدت درگیری­های لفظی و دیپلماتیک در میان طرفین به­وجود می­آمد، اما با توجه به خسارات فراوان هشت سال جنگ برای طرفین، و نبود روابط محسوس میان سیاست­مداران این دو کشور، مسائل مرزی به نوعی در سکوت و بی توجه ی ایران و عراق قرار گرفت.
 
 
دوره ی  اشغال عراق توسط آمریکا
 
با تهاجم آمریکا و هم­پیمانانش به عراق و اشغال این کشور در پی حوادث یازده سپتامبر و سقوط رژیم بعث و صدام، دولت جدید عراق با حضور شیعیان این کشور در بسیاری از مناصب حکومتی شکل گرفت. در این میان با وجود حمایت­های بی­شمار ایران و دولت­مردان انقلاب اسلامی از نهضت­های شیعی عراق و حکمرانان جدید این کشور، تصور بر عدم نمایان شدن اختلافات مرزی میان دو کشور و حل دیپلماتیک اختلافات قبلی با توجه به توافق­نامه­ ی الجزایر که آخرین توافق رسمی میان طرفین است، بود. اما این­بار دولت­مردان جدید عراق با بیان سخنانی بار دیگر بحث اختلافات مرزی را در پیش گرفته به­طوری که "هشیار­ زیباری" وزیر امورخارجه­ ی عراق روز ۲۶ دسامبر(۵ دی 1388) در گفتگو با تلویزیون عراق گفت­: قدیمی­ترین و سنگین­ترین پرونده ­ی مورد بررسی در وزارت امورخارجه ­ی عراق مربوط به اختلافات این کشور با ایران است. وی در این گفتگوی تلویزیونی عنوان ­کرد که عراق از سال ۲۰۰۳­م(۱۳۸۲) با ایران بر سر مواردی نظیر خطوط مرزی، منابع آب، معادن، تردد­های مرزی، هواپیماهای عراقی در دست ایران و چند مساله دیگراختلاف دارد.
با توجه به این اظهارات و اظهار و نظر­های مشابه از سوی سایر دولت­مردان عراقی، به نظر می­رسد داشتن یک دیپلماسی قوی از سوی دولت­مردان ایران در مواجه­ ی با این­گونه نظر­های رسمی و غیر­رسمی کشور عراق، می­تواند در پیش­برد بهتر و عقل­مدارانه­تر مذاکرات و حل اختلافات موجود کمک فراوانی نماید، چه­ آن­که ما نسبت به جنگ 8 ساله­ ی عراق علیه ایران غرامات زیادی را طلب داریم و دولت­مردان دیپلماسی ایرانی بایستی در مذاکرات خود علاوه­­بر پی­گیری اختلاف­های مرزی به این موضوع هم توجه ویژه داشته باشند.
 

[1]. جعفری ولدانی، اصغر؛ بررسی تاریخی اختلاف مرزی ایران و عراق، مجله­ ی سیاست خارجی، مهر و آذر 1366، ص 23
[2] . ار. مرتامپر، لوئیس؛ بررسی کشور عراق، ترجمه ی جلیل صالحی، تهران، موسسه­ ی انتشارات باغ ابریشم، چاپ اول، 1379، صص34 - 42
[3]. هوشنگ مهدوی، عبدالرضا؛ تاریخ روابط خارجی ایران از ابتدای دوران صفوریه تا پایان جنگ دوم جهانی،‌ تهران،  انتشارات امیركبیر، 1383، صص 390ـ 395
[4]. جعفری ولدانی، اصغر؛ پیشین، صص 54 تا 68
[5]. مکی، حسین؛ تاریخ بیست ساله ­ی ایران، جلد 6، تهران، نشر ناشر، 1362، ص90
[6]. هوشنگ مهدوی، عبدالرضا؛ سیاست خارجی ایران در دوره ­ی پهلوی، تهران، نشر پیكان، 1380، ص 39
[7]. وزارت امورخارجه­ ی ایران، حقایقی چند درباره­ ی اختلاف ایران و عراق راجع ­به شط­­العرب، تهران، وزارت امورخارجه، 1348، ص 45
[8]. بیگدلی، علی؛ تاریخ سیاسی و اقتصادی عراق، تهران، میراث ملل، 1368، ص98
[9]. پارسا دوست، منوچهر؛ زمینه­های تاریخی اختلاف ایران و عراق، تهران، شرکت سهامی انتشار، 1365، صص 149 ـ 151
[10]. همان، ص 127
[11]. هوشنگ مهدوی، عبدالرضا؛ سیاست خارجی ایران در دوره­ ی پهلوی، پیشین، ص 259
[12]. جعفری ولدانی، اصغر؛ پیشین، ص 65
[13]. میرفندرسكی، احمد؛ دیپلماسی و سیاست خارجی ایران از 3 شهریور 1320 تا 22 بهمن 1357 (در همسایگی خرس)، تهران، نشر پیكان، 1382، صص 194 ـ 196
[14]. محمدیان، علی­رضا؛ اختلاف ایران و عراق، هشت سال جنگ تحمیلی، فصلنامه­ ی تاریخ روابط خارجی، مركز اسناد و تاریخ دیپلماسی وزارت امورخارجه­ ی جمهوری اسلامی ایران، شماره 19، تابستان، 1383، ص 125
[15] . بخشایشی اردستانی، احمد؛ اصول سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران، تهران، آوای نور، 1379، صص 93ـ 97
[16] . رمضانی، روح‌الله؛ سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران، ترجمه­ ی علیرضا طیب، تهران، نشر نی، 1383، ص 86

 

 

لینک منبع

 
ادامه دارد ...